Η Υπεραγία Θεοτόκος η Ελεούσα είναι η εκκλησία των Βλαχοπουλάτικων. Στέκει λίγες δεκάδες μέτρα από τη διασταύρωση, στο ύψος του συγκροτήματος των σχολείων.

Είναι η πρώτη εγγραφή στον παλαιότερο σωζόμενο κατάλογο των εκκλησιών των Παξών, του 1686, που μετράει τριάντα εννιά εκκλησίες και είκοσι ιερείς σε όλο το νησί. Η εγγραφή γράφει απλώς «Ελεούσα εις του Βλαχόπουλου». Η εκκλησία χτίστηκε ανάμεσα στο 1620 και το 1650 από τα αδέλφια Δημήτριο και Κωνσταντίνο Βλαχόπουλο. Με συμβολαιογραφική πράξη του 1695 μπήκαν και οι κληρονόμοι του Σταμάτη Κοντάρη, και από τότε οι δύο οικογένειες την κρατούσαν μαζί. Οι εικόνες της αγιογραφήθηκαν το 1713 από τον αγιογράφο Χριστόδουλο Μαργέτη.

Τον Ιούλιο του 1739 ήρθε να την επιθεωρήσει ο Μέγας Πρωτοπαπάς Κερκύρας Ιωάννης Βούλγαρης. Κατέγραψε ότι η εκκλησία είχε εισόδημα εβδομήντα ξέστες λάδι την εσοδειά, και μετά απαρίθμησε τι της έλειπε: δίχως ποτήρι, δίχως δισκάριο, δίχως τα ασημικά, δίχως βημόθυρα, δίχως αρτοφόριο και δίχως μύρο, και οι πύργοι ασοβάντιστοι. Στο περιθώριο έβαλε προθεσμία. Τα ιερά σκεύη να γίνουν χωρίς καθυστέρηση, και μέσα σε έναν χρόνο να μπουν τα βημόθυρα και να ασπριστούν οι πύργοι.

Μια διαθήκη του 1693 δείχνει πώς η εκκλησία στεκόταν μέσα στη ζωή της οικογένειας. Ο Κωνσταντής Βλαχόπουλος αφήνει όλο το μερτικό του στον αδελφό του Νικολέτο αν γίνει ιερέας. Αν όχι, το μισό σε εκείνον και το άλλο μισό στην Παναγία την Ελεούσα.

Οι δύο οικογένειες δεν τα πήγαιναν πάντα καλά. Το 1801 οι Κονταράτοι και οι Βλαχοπουλάτοι ζήτησαν επισήμως ο ένας από τον άλλον συγνώμη. Η ειρήνη κράτησε για ένα διάστημα, και στο τέλος η διαφορά κατέληξε στο δικαστήριο.

Στο εσωτερικό, ο δεξιός βωμός είναι αφιερωμένος στα Εισόδια της Θεοτόκου και ο αριστερός στον Άγιο Χαράλαμπο. Το καμπαναριό είναι παλιό και, όπως το χαρακτήρισε ο αρχειοφύλακας που μελέτησε την εκκλησία, θαυμάσιο.

Αυτό που κάνει τη θέση ξεχωριστή βρίσκεται από πάνω της. Η πλαγιά πίσω από τον περίβολο είναι λαξευμένη με δεκαοχτώ στέρνες, ένα ολόκληρο υδραγωγείο σκαμμένο μέσα στην πέτρα. Σε ένα νησί σχεδόν χωρίς πηγές, οι στέρνες ήταν η διαφορά ανάμεσα σε έναν οικισμό που έβγαζε το καλοκαίρι και σε έναν που δεν το έβγαζε.

Τη Δευτέρα του Πάσχα η εικόνα της Ελεούσας μπαίνει στη λιτανεία που ανεβαίνει από την πλατεία του Γαΐου στον Άγιο Γεώργιο των Βελλιανιτάτικων, μαζί με τις εικόνες της Παναγίας των Βελλιανιτών και του Αγίου Χαραλάμπους.

Πού θα τη βρεις: κάτω από τους βράχους του Αγίου Χαραλάμπους, με έναν δρόμο να φεύγει για τα Βλαχοπουλάτικα και άλλον για τα Κοκκινάτικα. Οι δεκαοχτώ στέρνες είναι λαξευμένες στην πλαγιά, λίγα μέτρα πίσω από το νεκροταφείο. Ανήκαν στα σπίτια των Βλαχοπουλάτικων, άλλες με τετράγωνο στόμιο και θύρα με σύρτη, άλλες στεγασμένες με λίθινες πλάκες.